انقلاب آذربايجان مقاومت و مبارزه آزاديخواهان و مجاهدين تبريز در مقابل استبداد صغير محمد على شاه قاجار ، كه جمعا قريب يك سال طول كشيد ، و در اواخر منجر به محاصرهء طولانى چهار ماههء تبريز از طرف قواى مستبدين شد ، و عاقبت با ورود قواى روس به تبريز به بهانه و عنوان حفظ جان اتباع خارجى در آنجا ، محاصرهء خاتمه يافت . آزاديخواهان آذربايجان به مجرد اطلاع از خبر توپ بستن مجلس به‌وسيله محمد على شاه انجمن ايالتى آذربايجان را تشكيل دادند و در مقابل عين الدوله ، كه مقارن همان ايام به‌جاى مخبر السلطنه به ايالت و فرماندهى قواى آذربايجان منصوب شده و مستبدين هم همه جا او را حمايت مىنمودند ، ايستادگى كردند ، و بعد از مدتى مقابله و منازعهء داخلى با مستبدين شهر و اعضاى انجمن موسوم به اسلاميه ، عاقبت تمام تبريز را به دست گرفتند ، و اردوى عين الدوله از محل باغ صاحب ديوان عقب‌نشينى كرده به باسمنج در 2 فرسخى شهر رفت و مجاهدين ، تبريز را امن نموده از اطاعت محمد على شاه سر فرو پيچيدند و چندى بعد به خوى و سلماس و مرند و مراغه نيز مجاهد روانه كردند . از اين‌رو محمد على شاه بر عين الدوله فشار آورد و او را كه ظاهرا از قواى مليّون مرعوب شده بود واداشت كه به كوشش تمام به دفع غائله بپردازد . و بدين سبب ، عين الدوله به كمك صمد خان شجاع الدوله و رحيم خان چليپانلو و ديگر خوانين مستبد تبريز را در محاصرهء كامل انداخت ( ذيقعده 1326 ه . ق . ) و بر اثر اين محاصره به‌تدريج در تبريز ارزاق ناياب شد و عرصه بر محصورين تنگ گشت و چون اين محاصره مدتى طولانى دوام يافت ، قحط و گرسنگى به غايت رسيد و مردم از فقر و گرسنگى تلف شدند مع هذا ، در طى اين چهار ماه با توجه محاصرهء كامل و قحطى شديد ، مردم و مجاهدين آذربايجان مقاومت و رشادت بسيار از خود نشان دادند . عاقبت نمايندگان دولتهاى روس و انگليس به عنوان ضرورت حفظ جان اتباع خود در تبريز ، بعد از مذاكرات مفصل قبلى با محمد على شاه و يأس از جلب موافقت او در رفع محاصرهء شهر ، و باوجود اكراه و مخالفتى كه مجاهدين و آزاديخواهان تبريز نسبت به اين امر داشتند ، با يكديگر موافقت نمودند كه تعدادى از قشون روس از طريق جلفا وارد تبريز شوند و راه آذوقه را بگشايند . بدين‌گونه قشون روس از ارس گذشته وارد خاك ايران شد و با ورود آن قشون اجنبى به تبريز ( 8 ربيع الثانى 1327 ) ، تبريز از محاصره نجات يافت . و چون در تهران نيز مقارن محمد على شاه ظاهرا با خيالات مشروطه‌خواهان روى موافق نشان مىداد و اردوى عين الدوله و عشاير نيز دست از محاصره كشيده پراكنده شدند ، انجمن ايالتى تبريز به وسيلهء مبادلهء تلگراف با تهران و ولايات ديگر ، مشغول تهيهء قانون انتخاب شد كه به رويت شاه هم رسيد . در اين بين بعضى از رؤساى مجاهدين مانند ستار خان و باقر خان و ديگران به سبب عدم اعتماد به روسها ، در محل كنسولگرى عثمانى در تبريز متحصن شدند تا اينكه چندى بعد تهران به دست مجاهدين گيلان و بختيارى فتح شد و بساط استبداد صغير درهم نورديد . انقلاب اصفهان - انقلاب بختيارى عنوان ازدحام و شورش و كشمكشى است كه در عهد استبداد صغير محمد على شاه قاجار ، در اصفهان بين عمال او و مشروطه‌خواهان آن ولايت درگرفت و منتهى به مداخلهء بختياريها در قضيه و فتح اصفهان